TÄ°YATRO

Gece, ateÅŸin çevresinde otururken, av hayvanlarını çoÄŸaltmak, ya da ertesi gün çıkacakları avın iyi gitmesini saÄŸlamak amacıyla bir çeÅŸit büyü yapmayı düÅŸünen, kalkıp avlanacak hayvanları taklit eden ilk insanın bu davranışıyla birlikte tiyatro da baÅŸlamış oluyor. Taklit yoluyla yapılan büyünün ardından, dansla, müzikle, maskelerle yapılan büyü, yaÄŸmur yaÄŸdırma, ürünü çoÄŸaltma törenleri geliyor. Büyüme, olgunlaÅŸma, topluluÄŸun üyeliÄŸine alınma törenlerindeyse söz, konuÅŸma gerekiyor. Atalar tanrılaşıyor, onlara dansla, türkülerle tapınılıyor. Tapınmak mitleri getiriyor. “mitler oynanarak anılırsa, gösterilirse soy geliÅŸir, topluluk yaÅŸar” inancı yerleÅŸiyor. Trajedi doÄŸuyor, arkasından komedi, sonra da salt bir eÄŸlence olarak oynanan tiyatro.

Karışık, çok yönlü bir sanat olan “tiyatro”nun tarihi, tersine, karışıklıklardan uzak, açık, kolay anlatılabilen, kolay anlaşılan bir tarih. 2500 yıllık bir tarih. Basit bir sanat olan “ilkel tiyatro”nun tarihi ise, iyice karışık, anlatılması güç, bilinmeyen, karanlık yerleri pek çok, on binlerce yıllık bir tarih.

Günümüzde de ilkel insan toplulukları var. Bunlar ayrı kıtalarda, çeÅŸitli adalarda yaşıyorlar. Hemen hemen hepsinin bir ilkel tiyatrosu bulunduÄŸu görülüyor. Uygarlık yolunda bir tiyatro olayına ulaÅŸamayacak kadar geri kalmış hiçbir soy yok yeryüzünde bugün. Öte yandan, çağımızın ilkel insanları ile ilk insanlar arasında büyük benzerlikler olduÄŸu kabul ediliyor. Tarihin karanlıklarına doÄŸru inildikçe, büyü alanında, taklit alanında, pek çok ÅŸeyin, ufak tefek deÄŸiÅŸikliklerle günümüze kadar ulaÅŸabildiÄŸi anlaşılıyor. Demek ki çaÄŸdaÅŸ ilkel topluluklarda görülen, tiyatro olaylarını inceleyerek tarih öncesi insanların tiyatro olayları üzerine, baÅŸka bir söyleyiÅŸle, baÅŸlangıçtaki ilkel tiyatro üzerine bilgiler edinebiliriz.

ÖNCE DANS

Kimi düÅŸünürlere göre yeryüzünde ilk sanat dans. Bütün öbür sanatların anası… Dansın geliÅŸmelerinden ÅŸiir, müzik, sonra da bir öykü, bir olaylar dizisi ile birlikte tiyatro doÄŸuyor. Ä°lkel insan yiyeceÄŸini, sığınacağı yeri saÄŸladı mı, arkasından dans gelir. Dans, duyguların, heyecanların ilk ortaya vuruluÅŸ yolu, sanatların baÅŸlangıcıdır. Dili, konuÅŸma aracı çok basit olan ilkel insanlar duygularını anlatabilmek için hareketlerden bol bol yararlanmak zorundadırlar. Hareketleri bir ölçüye baÄŸlamak, dansa yöneltmek isteÄŸini ise tabiatın etkilerinde aramalıyız. Dalgalar belli aralıklarla gelir, güneÅŸ, ay belli aralıklarla doÄŸup batar, yüreÄŸin atışı belli aralarladır. DoÄŸa ilkel insanı içten dıştan ölçülülüÄŸe, ritme doÄŸru çeker. Hareketlerle konuÅŸmak, hareketlerle derdini anlatmak en yüksek noktasında dansa ulaşır. Hem hoÅŸlandığı için, hem de hem de isteklerini ortaya koymak, onların gerçekleÅŸmesini saÄŸlamak amacıyla dans eder ilkel insan. Bu hareketlere tiyatro denemez elbette ama tiyatronun baÅŸlangıcı budur. Danstan tiyatroya ne zaman geçilmiÅŸ oluyor? kavgasını anlatmak, neler yaptığını göstermek için dans ediyorsa, düÅŸmanını nasıl gördüÄŸünü, nasıl sokulduÄŸunu, nasıl üstüne atıldığını, nasıl vuruÅŸtuÄŸunu, nasıl öldürdüÄŸünü dansla anlatıyorsa tiyatronun çok yakınına gelmiÅŸ demektir.

ÖNCE TAKLÄ°T

Ä°nsan doÄŸada gördüÄŸü biçimlerin taklidi olan ÅŸeyler yapmaktan hoÅŸlanıyor, baÅŸka insanların, hayvanların hareketlerini taklit etmekten de hoÅŸlanıyor. Sanatların temelinde bu hoÅŸlanmanın yattığı söylenebilir. Taklitle anlatma, taklitle büyü, sonra dans, dans, ÅŸarkı, törenler.

BST