Doğal afetler ve insan sorumluluğu

Bilimsel olarak doğal tehlike olarak sınıflandırılan bu olaylar, yerkürenin işleyişinin kaçınılmaz bir parçasıdır. Ancak bu süreçler insan yaşam alanlarıyla kesiştiğinde ciddi sonuçlar doğurarak afete dönüşebilir.

Aşırı yağış bunun en belirgin örneklerinden biridir.  Yağış doğanın doğal bir döngüsüdür; fakat uzun süreli ve şiddetli olduğunda toprak suyu ememez ve taşkınlar meydana gelir. Dere yataklarının daraltılması, bu alanlara yapılan kontrolsüz yapılaşma ve yetersiz altyapı, doğal sürecin afete dönüşmesine doğrudan neden olur. Benzer şekilde suya doymuş toprağın eğimli arazilerde kaymasıyla oluşan heyelanlar da yanlış yer seçimi ve plansız yapılaşmanın sonucudur. Bu noktada sorun doğa değil, insan müdahalesidir.

Fırtınalar da benzer şekilde risk oluşturur. Dayanıksız çatı sistemleri, düşük kaliteli malzeme kullanımı ve yetersiz yapı güvenliği, fırtınaların yol açtığı zararları artırmaktadır. Son dönemlerde yaşanan şiddetli yağış ve fırtına olaylarında birçok bölgede evlerin çatıları uçmuş, can güvenliği tehlikeye girmiş ve ciddi ekonomik kayıplar yaşanmıştır. Batman ilinde de basına yansıyan bilgilere göre çevre yolların ve Sason-Mereto yolunun zarar gördüğü iddia edilmektedir.

Yıldırım güçlü bir elektrik boşalmasıdır. Paratoner ve uygun topraklama sistemlerinin bulunmadığı yapılarda ciddi hasarlara yol açması çoğunlukla insan ihmaliyle ilişkilidir. Çığ olayları ise kar kütlesinin eğim boyunca tutunamayarak hareket etmesi sonucu oluşur ve özellikle yanlış yerleşim alanlarında büyük tehlikeler yaratır.  Doğu Anadolu Bölgesi’nde farklı dönemlerde yaşanan çığ olayları hem can kayıplarına hem de ulaşımın aksamasına neden olmuştur.

Depremler yer kabuğundaki hareketlerden kaynaklanır ve engellenmeleri mümkün değildir. Ancak afete dönüşüp dönüşmemesi yapı güvenliği ile ilgilidir. Zemin seçimi, mühendislik standartları, malzeme kalitesi ve denetim mekanizmaları bu noktada belirleyici unsurlardır. Şili, Japonya ve Myanmar gibi ülkelerde benzer büyüklükte depremlerde can kaybının düşük olması, bazı ülkelerde ise yüksek kayıplar yaşanması, farkın doğadan değil yapı güvenliği ve denetimden kaynaklandığını göstermektedir. Bu nedenle yaşanan yıkımları yalnızca kader olarak değerlendirmek doğru değildir. Yapı güvenliği aynı zamanda toplumsal ve kamusal bir sorumluluktur. Doğal afetlerin tamamen önlenmesi mümkün değildir. Ancak doğru planlama, bilimsel şehirleşme ve etkin denetim mekanizmalarıyla afet riskleri büyük ölçüde azaltılabilir.

Sonuç olarak doğa olayları engellenemez, fakat afete dönüşmeleri önlenebilir. Bu nedenle yaşanan kayıpların yalnızca doğal süreçlerle açıklanması yeterli değildir. Zarar gören yapıların teknik olarak incelenmesi ve kusurlu uygulamalardan doğan zararların yüklenici firmalar ve sorumlulara yüklenmesi hem kamu güvenliği hem de toplumsal adalet açısından zorunludur.