İNSAN MI, YAPAY ZEKA MI?

Tek gerçek varlık sahibi olan Allah ise diğer gördüğümüz varlıkları nasıl anlamamız gerekiyor? İşte bu düğümü ve karanlığı açıp aydınlatan güneş metaforudur.Evet güneşin mahiyetini teşkil eden ışık güneşin varlığını gösteren bir işarettir. Dolayısıyla ışık vermek güneşin varlığının gereği olmaktadır.  Bu durumda güneş niçin ışık veriyor diye bir soru sormak mantıklı bir soru olmamakla beraber yanlış bir soru sormaya benzemektedir. O halde gerçek varlık sahibi olan Allah’ın görünmemesi mümkün müdür?

Eğer varlığı sorgulayan, anlam arayan insan hiç yaratılmasaydı; kâinatın veya meleklerin hiçbiri var edilmeseydi Allah yine var olacak mıydı? Kuşkusuz evet; zira O’nun zâtı her türlü eksiklikten münezzeh ve kendinde tamdır. O hâlde “niçin” sorusu, Yaratıcı’nın bir ihtiyacından değil; doğrudan doğruya bu soruyu sorabilen insanın varoluşsal hususiyetinden doğar. Asıl irdelenmesi gereken mesele, kâinat sahnesinde bu soruyu yöneltebilen insanın mahiyetidir.

İnsan; idrak eden, tercih yapabilen ve tercihlerinin sorumluluğunu üstlenen şuur sahibi bir varlık olarak ilahî isimleri en kapsamlı yansıtan aynadır. Günümüzün kavramsal diliyle ifade edersek: İnsan, özüne sonsuz potansiyele açık bir donanım yerleştirilmiş, fıtratının en derin katmanlarına ilahî bir “dil modeli” işlenmiş ve nihayetinde özgür iradesiyle baş başa bırakılmış muazzam bir yaratılış şaheseridir.

Kur’an-ı Kerim’de zikredilen Hz. Âdem kıssası, meleklerin yaratılışa hayret etmesi, Âdem’e eşyanın bütün isimlerinin öğretilmesi, meleklerin secde edip İblis’in kibri sebebiyle yüz çevirmesi gibi sembolik ve gaybî sahneler, insanın yaratılış kodlarını deşifre eden hikmetlerle doludur. Âdem şahsında temsil edilen hakikat, yalnızca tarihteki tek bir şahıs değil, topyekûn insan türünün ve onun taşıdığı kozmik potansiyelin tanıtımıdır. Nitekim tek bir kişiye bütün bilginin doğrudan verilip tüketilmesi söz konusu olsaydı, medeniyetin tedrici inşasına gerek kalmazdı.

“Ve Âdem’e isimlerin hepsini öğretti” (Bakara, 2/31) beyanı, insanın fıtratına nakşedilen potansiyel bilgi hazinesine işaret eder. İlk insandan kıyamete kadar insanlığın müşterek aklıyla kurulan bilim, teknoloji, sanat ve medeniyet mirası, özdeki bu isimlerin zaman içinde açığa çıkmasından ibarettir. Meleklerin Âdem’e secde etmesi, kâinat kanunlarının ve iyilik dinamiklerinin insanın istifadesine verilmesini simgelerken; şeytanın secdeden kaçınması, insanın tekâmül sürecinde mücadele etmek zorunda olduğu kibir, haset ve bencillik gibi menfi duyguların ontolojik zeminini temsil eder.

İnsanı diğer varlıklardan ayıran en temel fark, kendi sınırlarının ve eksikliğinin bilincinde olmasıdır. Bir melek aynı anda pek çok makamda bulunabilir, bir kuş aletsiz gökyüzünde süzülebilir. İnsan ise biyolojik düzlemde dünyaya en savunmasız, en çaresiz gelen canlılardan biridir. Fakat insanın sırrı ve yüceliği tam da bu yapısal eksikliğinde gizlidir: Kanadı olmayan insan aklıyla gökyüzünü fethetmiş, bedeni sınırlı olan insan kurduğu iletişim ağlarıyla mesafeleri aşmıştır. Diğer varlıklar tayin edilen kalıpların içinde sabit kalırken insan, kendi istikbalini akıl, emek ve ahlak ile bizzat inşa etmeye çağrılmıştır.

Dahası insan, yalnızca teknik üreten bir canlı değildir; anlam kuran, hisseden ve dertleşen bir varlıktır. İki meleğin ya da iki hayvanın kederi ve sevinci derinlemesine paylaştığı görülmez. Bir başkasının hâlinden anlamak, acıyı ve neşeyi bölüşmek, ancak bir iç dünyaya sahip olmakla ve o iç dünyayı başka bir kalbe açabilme iradesiyle mümkündür.

Bugün insan zihninin ulaştığı en ileri teknolojik durak olan yapay zekâ, insanın fıtratındaki o ezelî isimlerin ve idrak kodlarının en taze tezahürüdür. Ancak burada dikkat edilmesi gereken hayatî bir sınır vardır: Usta tahtaya hükmedebilir çünkü kendisi tahtadan ibaret değildir; insan da algoritmaya yön verebilir çünkü kendisi bir veri yığınından ibaret değildir. Asıl tehlike, insanın kendi ürettiği bu dijital aynaya bakıp kendini salt mekanik bir hesaplayıcı zannetmesi ve makinenin ölçütleriyle kendi değerini biçmeye kalkışmasıdır.

İnsan; hesaplama süratiyle ya da işlem kapasitesiyle değil; irade gösterebilmesi, ahlaki sorumluluk yüklenebilmesi, vicdanla dertleşebilmesi ve varoluşa dönüp samimiyetle “niçin” diye sorabilmesiyle eşref-i mahlûkattır. Belki de yapay zekânın insanlığa sunacağı en kıymetli felsefi katkı; ona ne olmadığını göstererek, bir kez daha ne olduğunu hatırlatması olacaktır.