Batman İsminin Kaynağı

1940’lı yılların başında Raman Dağı’nda petrolün keşfedilmesiyle birlikte büyük bir göç alan ve nüfusu hızla artan İluh, 1955 yılında belediye, 1957 yılında ise rafinerinin kurulmasıyla ilçe statüsüne yükseltilerek “Batman” ismini almıştır.

Batman isminin kökeni, tarihi kaynaklara ve yüzyıllar öncesindeki metinlere dayanmaktadır. 13. yüzyılın sonlarında kaleme alınmış olan Vakainame-i Hısnıkeyfa adlı eserde, Meyyafarkin civarındaki aşiretler ile Batman civarındaki aşiretlerin tarihi Batman Köprüsü etrafında gerçekleşen çatışmalarından söz edilmektedir. 16. yüzyılda yaşamış Bitlis Beyi Şerefhan, Şerefname adlı ünlü eserinde Batman adını, Malabadi Köprüsü’nden Dicle Nehri’ne kadar olan coğrafi bölgeyi tanımlamak için kullanmıştır. 17. yüzyıl gezgini Evliya Çelebi’nin Seyahatname‘sinde de Batman Çayı ve onun üzerindeki meşhur Batman Köprüsü’nden (Malabadi) bahsedilmektedir.1894 yılında Yusuf Ziyaeddin Paşa tarafından II. Abdülhamit döneminde yazılmış El-Hediyye El-Hamidiyye Fi’l-lugat El- Kurdiyye adlı Kürtçe-Arapça sözlükte Batman ismi; “Beşiri’de bir köy ve bu adla anılan büyük bir köprüye sahip yerleşim” olarak tanımlanmıştır.

Batman isminin etimolojik olarak İran, Orta Asya ve Osmanlı Devleti’nde bir ağırlık ölçüsü olarak kullanılan Patman/Patimane/Patimanek (2-6- 8 kiloya kadar değişmektedir) sözcüğüne dayandığı tezidir. Bu sözcüğün zaman içerisinde değişime uğrayarak Badman- Batman sözcüğüne dönüştüğü söylenmektedir. Patman diye bir telaffuzun varlığı doğrudur. Ancak anlaşılmayan nokta ise bugünkü Batman’a niye bir ağırlık ölçü biriminin adının verildiği noktasıdır. Çünkü şehir isimleri genel olarak coğrafi, tarihi, sosyolojik ve siyasi bir durumdan esinlenilerek verilmektedir. Mesela İstanbul’un eski ismi olan Bizantion, şehri kuran Bizans kralı Bizantion’dan gelmektedir. Yine Giresun şehrinin ismi Rumca kiraz ağacı anlamına gelen Kerasus/Keresun/Kiresun/Giresun’dan gelmektedir. Dolayısıyla durduk yere bir ağırlık ölçüsünün Batman şehrinin ismi olması ihtimali azalmaktadır.

Yapılan bütün bu açıklamalardan sonra şöyle bir ihtimal kesinlik kazanmaktadır. Şöyle ki: Batman ismi 10.  yüzyılda bölgede hüküm süren Mervaniler Devleti’nin kurucusu Bad bin Dostik ve bir aşiret olarak o yörede yaşayan Badiki/Batiki sözcüğünden gelmektedir.  Kürtçe kökenli “Malabadi (Malabadê)” kelimesinin “Bad ailesi” veya “Bad aşiretinden, hanedanından olan” anlamına gelmesi de bu tarihi tez ile uyuşmaktadır. 13. Yüzyıldan beri tarihi kaynaklarda geçen Batman ismi daha önce var olmalı ki kaynaklarda geçebilsin. Demek ki Batman ismi 13. yüzyıldan önce de var olan bir yerleşim yeridir.

“Batman Şehrinin Beşeri ve Ekonomik Coğrafyası (2013) adlı yüksek lisans tez çalışmamda ve 2022 yılında Uluslararası Batman Sempozyumu’nda sunduğumuz Batman İsminin kaynağı adlı makalede şu sonuca varılmıştır: Batman şehri, Batman ismini bugün Malabadi olarak adlandırılan ancak tüm tarihi kaynaklarda Batman Köprüsü olarak geçen Malabadi köprüsünden almıştır. Bu köprü ise Batman ismini altından geçmekte olan Batman Çayı’ndan almıştır. Batman Çayı ise bu ismi Batman Çayı kenarında kurulmuş olan Batman adlı bir köyden almıştır.  Batman adlı köy ise Batman ismini bu bölgede halen yaşayan Badiki-Batiki-badikan aşiretinden almıştır.  Badikan aşireti de bu ismi bu bölgede ( Silvan) 10. yüzyılda kurulmuş olan Mervaniler Devleti’nin kurucusu Bad Bin Dostik’ten almıştır. Bu ihtimali güçlendiren bir başka argüman ise bugün burda bulunan ve Bad ailesi/aşiretinden olan anlamına gelen Malabadê sözcüğünün Malabadê Köprüsü’ne isim olmasıdır.

Peki Batman ismi nereden gelmiştir? Bu sorunun cevabı için Badiman/Badman/Batman sözcüğünün etimolojisine bakıp şöyle bir analiz yapılması gerekmektedir: Bad bin Dostik’ten ismini alan Badikan/Batikan aşireti ve Bad ailesinden olan anlamına gelen Malabadê Köprüsü Batman ismi ile eş anlamlıdır. Yıllarca yaptığım analiz ve çalışmalardan sonra aslında Malabadê ve Batman isminin eş anlamlı olduğu sonucuna ulaştım. Şöyle ki: Batman kelimesinde geçen -man eki Orta farsça’da ev, mesken ve aile ( ev, bark ) anlamına gelmektedir. Farsça mih-man kelimesi konukevi anlamında kullanılmaktadır. Bu sözcük Avesta (Zend) dilinde “maetha-mana” konut-kalan, misafir kalınan anlamında -maet sözcüğünden türetilmiştir. Türkçe’de kullanılan “hanü-man” sözcüğü de ev bark anlamında kullanılmaktadır. Bad’ın evi, yurdu anlamına gelen Malabadê ile yine Bad’ın evi yurdu anlamına gelen Bad-man, Bat-man kelimesinin eş anlamlı olduğu ortaya çıkmaktadır. Malabadê ile Batman arasındaki fark Malabadê’nin Kürtçe Batman’ın ise Türkçe gramer yapısına uygun olarak telaffuz edilmesidir.

Sonuç olarak Batman adının Batman Şehri’ne verilmesinin nedeninin tarihi bir hükümdardan aşirete, oradan bir köye, ardından köprüye, nehre ve nihayet bugünkü sanayi metropolüne geçerek bugüne ulaşan köklü ve karmaşık bir mirasın sonucu olduğu görülecektir.